و حال نامند آنچه نازل گردد بر دل از طرب و قبض و بسط و شوق و ذوق و غير آن و گويند : « حال كالبرق سريع الزوال باشد » و اگر باقى بود حديث نفس است نه حال « 1 » و حضرت مصطفى صلّى اللّه عليه و سلّم چون از حالى ترقى نمودى به حالى كه اعلى « 2 » از اوّل بودى ، استغفار كردى زيرا كه به ناقص « 3 » راضى نبودى « 4 » بلكه دايم طالب كمال بوده است « 5 » و اين حديث اشارت است به آن معنى . قال النّبى « 6 » صلّى اللّه عليه و سلّم : « انّه ليغان « 7 » على قلبى حتّى استغفر اللّه فى اليوم سبعين مرّة « 8 » »

--> - ارادت از تركيب جبلت باشد نه روش معاملت . . . . پس مقام آدم توبه بود و از ان نوح زهد و از آن ابراهيم تسليم و از آن محمّد صلوات اللّه عليهم اجمعين ذكر . ( هجويرى : كشف المحجوب ، ص 484 ) مراد از مقام مرتبه‌اى است از مراتب سلوك كه در تحت قدم سالك آيد و محلّ استقامت او گردد و زوال بپذيرد . محمود كاشانى ، مصباح الهداية ، ص 632 . براى تفصيل رك به : قشيرى ، الرسالة القشيريه ، ص 32 . ابن عربى ، الفتوحات المكية ، ج 2 ، ص 385 . كاشى ، اصطلاحات الصوفية ، ص 66 . ترجمه اردو عوارف المعارف ، ص 524 . محمّد على تهانوى : كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 3 ، ص 1227 . ( 1 ) آ : سال . حال : و حال واردى بود بر وقت كى ورا مزيّن كند چنان كه روح مر جسد را و لا محاله وقت به حال محتاج باشد كه صفاى وقت به حال باشد و قيامش بدان ، پس چون صاحب وقت صاحب حال شود تغيير از وى منقطع شود و اندر روزگار خود مستقيم گردد . . . حال صفت مراد باشد و وقت درجه مريد . هجويرى ، كشف المحجوب ، ص 482 . مراد از حال نزديك صوفيان واردى است غيبى كه از عالم علوى گاه‌گاه به دل سالك فرود آيد . . . صوفيان گفته‌اند الاحوال مواهب و المقامات مكاسب . محمود كاشانى ، مصباح الهداية ، ص 95 و براى تفصيل رك به : ابن عربى ، الفتوحات المكية ، ج 2 ، ص 384 ، فوائح الجمال ، ص 50 . جرجانى ، رسالهء التعريفات ، ص 36 . كاشى ، اصطلاحات الصوفية ، ص 110 . محمّد على تهانوى ، كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 1 ، ص 352 . مصباح الهداية ص 96 و بعضى مشايخ به آنند كه حال آن است كه ثبات و استقرار نيابد بلكه چون برق پديد آيد و زائل گردد و اگر باقى و ثابت مانده حديث نفس شود . ( 2 ) آ : اجلى . ( 3 ) ل : تناقص . ( 4 ) ب ، ل ، ن ، گ : نبود ، ت : زيرا . . . تا . . . بوده است ، ندارد . ( 5 ) ب ، ن ، گ : بود ، ل : بودى . ( 6 ) ل ، ن ، گ : ندارد ، ت ، قال عليه السّلام . ( 7 ) گ : تعالى . ( 8 ) براى اين حديث قب : مسلم ، ج 4 ، ص 2075 . غزالى ، احياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 307 . -